Ο Ερατοσθένης, μια από τις μεγαλύτερες μορφές της αρχαιότητας, μας άφησε κληρονομιά που μαρτυρά τη μοναδική του ικανότητα να συνδυάζει την παρατήρηση με τη μαθηματική σκέψη. Στον 3ο αιώνα π.Χ., χωρίς τη βοήθεια σύγχρονων εργαλείων, κατάφερε να υπολογίσει την περιφέρεια της Γης με τρόπο που εντυπωσιάζει ακόμη και σήμερα
Η παρατήρηση που άλλαξε την κατανόηση του κόσμου
Ο Ερατοσθένης ήταν διευθυντής της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, του μεγαλύτερου κέντρου γνώσης της εποχής. Το 240 π.Χ., έκανε μια παρατήρηση που του έδωσε το κλειδί για τον υπολογισμό της περιφέρειας της Γης. Κατά το θερινό ηλιοστάσιο, στο μεσημέρι, παρατήρησε ότι στη Συήνη (σημερινό Ασουάν της Αιγύπτου), ο ήλιος βρισκόταν ακριβώς κατακόρυφα. Οι ακτίνες του φώτιζαν απευθείας το εσωτερικό πηγαδιών, χωρίς να δημιουργείται σκιά.
Αντίθετα, την ίδια στιγμή στην Αλεξάνδρεια, που βρισκόταν 800 χιλιόμετρα βορειότερα, οι ακτίνες του ήλιου σχημάτιζαν σκιά, κάτι που υποδήλωνε ότι ο ήλιος δεν ήταν κατακόρυφος. Η γωνία της σκιάς μετρήθηκε και βρέθηκε ίση με 7,2 μοίρες, που αντιστοιχεί στο 1/50 ενός πλήρους κύκλου.
Το πείραμα και ο υπολογισμός
Με αυτήν την πληροφορία, ο Ερατοσθένης έκανε δύο σημαντικές υποθέσεις:
- Η Γη είναι σφαιρική.
- Οι ακτίνες του ήλιου φτάνουν παράλληλες στην επιφάνεια της Γης.
Γνωρίζοντας την απόσταση μεταξύ της Συήνης και της Αλεξάνδρειας (800 χιλιόμετρα) και την αναλογία της γωνίας (7,2 μοίρες σε 360 μοίρες), πολλαπλασίασε την απόσταση επί 50 και υπολόγισε την περιφέρεια της Γης. Το αποτέλεσμα ήταν 252.000 στάδια, μια μονάδα μέτρησης που ποικίλει ανάλογα με την ερμηνεία, αλλά εκτιμάται ότι αντιστοιχεί σε μήκος μεταξύ 39.691 και 45.008 χιλιομέτρων.
Ένα επίτευγμα χωρίς προηγούμενο
Ο αριθμός που έφτασε ο Ερατοσθένης είναι εκπληκτικά κοντά στον σύγχρονο αποδεκτό αριθμό των 40.075 χιλιομέτρων για την περιφέρεια της Γης. Το επίτευγμά του γίνεται ακόμη πιο εντυπωσιακό αν σκεφτεί κανείς ότι βασίστηκε αποκλειστικά σε απλές παρατηρήσεις και βασικές μαθηματικές αρχές, χωρίς τα όργανα που διαθέτουμε σήμερα.
Κληρονομιά του Ερατοσθένη
Ο Ερατοσθένης όχι μόνο απέδειξε ότι η Γη είναι σφαιρική, αλλά έθεσε και τα θεμέλια για τη γεωγραφία και την αστρονομία. Η μέθοδός του αποτελεί απόδειξη της δύναμης της λογικής σκέψης και της ανθρώπινης περιέργειας, εμπνέοντας γενιές επιστημόνων.
